Składnia, części zdania, rozbiór logiczny zdania

Składnia

W zdaniu musi występować czasownik, jeśli nie występuje to mamy do czynienia z równoważnikiem zdania np. Kto tam? Albo zawiadomieniem / wykrzyknieniem.

Zdania dzieli się ze względu na:

• Cel: oznajmujące, rozkazujące, pytające;
• Treść: przeczące, twierdzące;
• Obecność określeń: rozwinięte i nie;
• Liczbę orzeczeń – pojedyncze i złożone;
• Obecność podmiotu – podmiotowe, z podmiotem domyślnym, bezpodmiotowe;

Związki w zdaniu:

• Główny: podmiot ßàorzeczenie.
• Poboczne: inne związki;

Związki składniowe:

• Zgody - przystosowanie formy dwóch wyrazów np. szerokiej drogi; zawsze między podmiotem a orzeczeniem, (również w przypadku przydawki przymiotnej);
• Rządu –  gdy nadrzędnik rządzi podrzędnikiem – narzuca mu formę gramatyczną np. przyglądaliśmy się (czemu? – zawsze przyglądamy się komuś / czemuś – jak tak jest to jest związek rządu) zaćmieniu. Forma wyrazu podrzędnego jest stała.
• Przynależności – wyraz podrzędny łączy się z nadrzędnym, ale tylko pod względem znaczeniowym, nie gramatycznym np. mów głośniej, słucham od godziny  - zawsze przy okoliczniku;

Części zdania

• Główne: podmiot i orzeczenie;
• Poboczne / drugorzędne : przydawka, okolicznik, dopełnienie;

Orzeczenie

                Odpowiada na pytania: co robi? Co się z nim dzieje?

• Orzeczenie może być czasownikowe: ja robię notatki dla Was
• Albo imienne (łącznik + orzecznik): kiedy będę (łącznik) duża (orzecznik) przestanę je robić;

*łącznik to zazwyczaj „być”, „stać się”, „zostać”; orzecznik – przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy, rzeczownik, zaimek lub liczebnik;

         Podmiot

                Wykonawca czynności, odnosi się do niego orzeczenie

• Gramatyczny: w mianowniku – związek zgody
• Logiczny : kogo, czego?  Np. rodziców nie ma w domu; wynika z gramatycznej budowy zdania;
• Domyślny (zerowy / ukryty) np. (ja) Piszę notatkę.

*zdanie bezpodmiotowe: np. Odkryto nową galaktykę. Trzeba myśleć o przyszłości.

         Dopełnienie

                Uzupełnia części czasownika lub przysłówka.

• Bliższe: można zamienić ze strony czynnej na bierną i wtedy występuje jako podmiot: np. Prus napisał „Lalkę” à „Lalka” została napisana przez Prusa.
• Dalsze: nie może stać się podmiotem np. Kasia przyjaźni się z Anią à i co? I nic.

*może być wyrażone bezokolicznikiem – nie lubię się uczyć;

*w zdaniu – związek rządu;

         Okolicznik

                Określenie okoliczności czasu, miejsca, warunku itp. Zazwyczaj określa czasownik i jest przysłówkiem / wyrażenie przyimkowym itp.

• Miejsca: gdzie, dokąd, którędy, skąd?
• Czasu i trwania: kiedy, odkąd, jak długo, jak dawno, jak często?
• Sposobu: jak? W jaki sposób?
• Przyczyny: dlaczego, z jakiego powodu, przez co?
• Celu: po co, w jakim celu?
• Warunku: pod jakim warunkiem?
• Przyzwolenia: mimo co, wbrew czemu?
• Stopnia i miary: jak bardzo, ile razy, do jakiego stopnia?

** dopełnienie: odpowiada na pytania przypadków oprócz mianownika, z orzeczeniem pozostaje w związku rządu, usunięcie dopełnienia sprawia, że zdanie staje się strukturalnie niepełne

** okolicznik: pytania powyżej, z orzeczeniem tworzy związek przynależności, usunięcie go nie powoduje strukturalnej niepełności, a jedynie zubaża zdanie;

         Przydawka

Określenie rzeczownika, określa właściwości kogoś / czegoś.

• Rzeczowna: który, jako kto / co? – związek zgody
• Dopełniaczowa: czego? Czyj?
• Przyimkowa: z czego? Od kogo? Do czego? (wyrażenie przyimkowe) – związek rządu;
• Przymiotna: najpopularniejsza – jest przymiotnikiem – związek zgody;

Rozkład logiczny zdania pojedynczego

Zdanie złożone

                Ma więcej niż jedno orzeczenie. Dzieli się na zdania złożone współrzędnie i podrzędnie.

Zdania złożone współrzędnie

1. Łączne (i, oraz, także, też, tudzież) 1 ….. 2
   1. Czyta książkę i słucha muzyki
2. Wynikowe – treść drugiego wynika z treści pierwszego (więc, zatem, wtedy, to, toteż, mianowicie, dlatego) 1>…..>2
   1. Czyta książkę, więc wyłączył radio
3. Rozłączne – czynności, o których mowa wykluczają się (bądź, albo, lub, czy) 1<…..>2
   1. Wyłączy radio albo odłoży książkę
4. Przeciwstawne – treści kontrastują ze sobą (a, ale, lecz, jednak, natomiast, zaś, wszelako, wszakże, przecież) 1>…..<2
5. Synonimiczne: czynności wynikają z siebie nawzajem (czyli, to znaczy, to jest)

Zdania złożone podrzędnie

1. Dopełnieniowe (jak dopełnienie w zdaniu – odpowiada na pytania przypadków) np. Czyta książkę o tym (o czym?), co najbardziej go interesuje.
2. Przydawkowe (pytania przydawki) np. Czyta tyle książek (ile?), ile wypożyczy.
3. Okolicznikowe (pytania okolicznika) np. Czyta wtedy (kiedy?), kiedy ma czas.
4. Podmiotowe (kto? Co?) np. Ten czyta (kto?), kto lubi.
5. Orzecznikowe (zazwyczaj w jednym zdaniu orzeczenie imienne i jego orzecznik to „taki”) np. Książka jest taka (jaka jest?), że trudno się oderwać.

*Imiesłowowy równoważnik zdania – podkreślamy „falką”